Po czym poznać rozwiniętą cywilizację?
Po wysokości budynków? Szybkości komputerów? Ilości pieniędzy? Zasięgu broni? Wydajności produkcji?
To wszystko pokazuje możliwości. Nie pokazuje jeszcze sposobu, w jaki człowiek ich używa.
Technologia może rozwijać się szybciej niż człowieczeństwo.
Wtedy stare reakcje otrzymują nowe narzędzia. Strach ma większy zasięg. Kontrola jest dokładniejsza. Manipulacja szybsza. Wojna skuteczniejsza. Uzależnianie uwagi bardziej precyzyjne.
Ta sama technologia może jednak działać odwrotnie.
Może zwiększać dostęp do wiedzy. Łączyć ludzi. Leczyć. Ułatwiać zrozumienie. Zmniejszać pracę potrzebną do przeżycia. Dawać słabszym możliwości, których wcześniej nie mieli.
Co decyduje o kierunku?
Człowiek.
Gospodarka również jest narzędziem. Państwo również jest narzędziem. Prawo również jest narzędziem.
Jeżeli człowiek staje się wyłącznie paliwem dla systemu, porządek zostaje odwrócony.
System ma służyć rozwojowi ludzi. Ludzie nie powinni istnieć wyłącznie po to, aby system mógł rosnąć.
Co naprawdę powstaje z naszej pracy?
Człowiek może powiedzieć: ja tylko wykonuję swoją pracę. Ale milion ludzi wykonujących własny mały fragment może razem stworzyć rzeczywistość, której żaden z nich osobno nie chciałby stworzyć.
Odpowiedzialność zaczyna się wtedy, gdy poza własną wypłatą zaczynamy widzieć także końcowy skutek wspólnego działania.
Następny etap cywilizacji nie musi polegać na tym, że człowiek stanie się większy, bogatszy, bardziej uzbrojony albo bardziej pobudzony.
Może polegać na tym, że stanie się bardziej ludzki.
Największy rozwój zaczyna się wtedy, gdy rosnące możliwości człowieka coraz rzadziej wymagają cudzego upadku i coraz częściej zwiększają możliwości kolejnych ludzi.